Iskustveno-terapijski grupni program „Šta kažeš poslije zbogom“, koji realizuju Razvojni centar Integra i Qbik fondacija, drugu godinu za redom, strukturiran je kroz ciklus od 25 grupnih susreta koji se održavaju jednom sedmično u trajanju od dva sata. Program je započet 21.januara, selekcijom deset učesnika iz većeg broja prijavljenih, pri čemu je izbor vršen na osnovu procjene voditelja grupe i unaprijed definisanih kriterijuma iz prijavnog upitnika (vrsta i vrijeme gubitka, starosna dob, kao i dostupnost psihoterapijske ili farmakoterapijske podrške). Na početku uključivanja u grupni proces, učesnici popunjavaju inicijalni set mjernih instrumenata, koji se ponavljaju u srednjoj fazi programa, uz dodatni upitnik samoprocjene kreiran od strane voditelja, kao i na završetku učešća (ili pri ranijem izlasku iz grupe). Ovakav dizajn omogućava praćenje promjena kako tokom samog procesa, tako i na njegovom kraju.
Program se realizuje u okviru poluotvorenog grupnog formata, što podrazumijeva da se, usljed prirodnog osipanja učesnika tokom procesa, grupa sukcesivno dopunjava novim članovima sa liste čekanja. Kao posljedica toga, učesnici ne prolaze jednak broj susreta, što je uzeto u obzir prilikom interpretacije i evaluacije efekata psihoterapijskog rada.
Procesna evaluacija realizovana je u srednjoj fazi programa (nakon 12. I 13. susreta) obuhvatajući učesnike koji su bili aktivno uključeni kroz određeni broj susreta, dok su iz analize izuzeti novopridruženi članovi sa minimalnim iskustvom u radu. Procjena efekata zasnovana je na kombinaciji kvalitativnih i kvantitativnih metoda. Kvalitativna analiza obuhvatila je odgovore na otvorena pitanja iz upitnika koji je posebno konstruisan od strane voditelja grupe, za inicijalnu, procesnu i finalnu evaluaciju, dok su kvantitativnom analizom, koja uključuje deskriptivnu statistiku i neparametrijske statističke postupke prilagođene veličini uzorka, obrađeni odgovori zatvorenog tipa, kao i rezultati retestiranja Plučikovim indeksom emocija (PIE). Poseban fokus u interpretaciji bio je usmjeren na promjene u relevantnim dimenzijama i njihovim međusobnim odnosima, u skladu sa tematskim okvirom programa.
Na kraju programa, upitnicima je obuhvaćeno 11 osoba, dok dvoje učesnika nisu popunjavali upitnik zbog ranog ili kasnog uključivanja i nedovoljnog broja susreta da bi se pratio terapijski efekat promjene. Grupu na 25 susretu čini deset osoba, uzrasne dobi od 35 do 63 godine.
Upitnik se sastoji od 12 pitanja, od čega je 6 pitanja otvorenog i 6 pitanja zatvorenog tipa, odnosno sa ponuđenim odgovorima. U skladu sa tim, rađena je kvantitativna analiza odgovora za pitanja zavtrorenog tipa, dok su odgovori na pitanja otvorenog tipa analizirani kvalitativnom metodom. Na poslednjem susretu grupe, prisutni članovi su popunili papirnu verziju upitnika (8) dok su članovi koji su bili spriječeni da dođu popunili online verziju upitnika.
Kvantitativna analiza
Prvo pitanje se odnosi na broj susreta kojima su članovi grupe prisustvovali. Prema dobijenim podacima, najmanji broj susreta kojima je jedan učesnik prisustvovao je 7, dok su neki od učesnika prisustvovali svakom susretu, odnosno maksimalan broj sesija koje je učesnik pohađao je 25. Prosek dolazaka prema dobijenim podacima je 19.36. Više od pola učesnika je bilo prisutno na 19 ili više sesija, dok 3 učesnika broje manje od 15.
Učesnici su takođe izvještavali o doživljaju atmosfere u grupi kroz pitanje zatvorenog tipa sa 5 ponuđenih odgovora (nimalo podržavajuče – vrlo podržavajuća). 10 od 11 učenika (91%) navodi da je atmosfera u grupi bila vrlo podržavajuća, dok jedna osoba navodi da je bila podržavajuća (9.1%). Dobijeni podaci se potvrđuju i kroz kvalitativnu analizu u kojoj učenici navode značaj podrške koju su dobili od svih članova kao i od psihoterapeuta koji su vodili proces.
73% ispitanika navodi da im grupa daje osećaj da nisu sami; 91% navodi da im grupa pomaže da osvijeste i razumiju svoje emocije; 73% da im omogućeno da razmjenjuju iskustva; 82% da im je grupa podrška da se susretnu sa bolnim sadržajem. Niko od ispitanika ne bilježi odgovor da mu grupa ne pomaže uopšte. Prema navedenim podacima, zaključuje se da svi ispitanici osjećaju benefite iskustvno-grupnog procesa kao i da prepoznaju značaj podrške u procesu tugovanja.
Iskustvo nakon sesija učesnici procjenjuju kroz pitanje sa 5 ponuđenih odgovora, od kojih jedna opcija nudi da se dopiše i lični odgovor. 46% ispitanika (5) navodi da se osjeća olakšanje, 36% (4) navodi da osjeća emocionalnu iscrpljenost, a 18% (2) navodi da se osjeća bolje, ali da ne zna zašto. Niko od učesnika ne bilježi nesigurnosti u vezi sa procesom.
Takođe, 8 od 11 učenika navodi da im grupni rad veoma pomaže da bolje razumiju svoje emocije povezane sa gubitkom (73%), dok preostalih 3 (27%) navodi da im donekle pomaže. Niko od učesnika ne bilježi odgovore da im grupni rad nije značajan.
Takođe, o značaju grupe za sve učesnike najbolje ukazuje podatak da svih 11 učesnika navodi da bi grupu preporučili sebi bliskim osobama za koje bi ova tema mogla da bude značajna.
Uz osvrt na procesnu evaluaciju, u odgovorima učesnika bilježe se značajne promjene. Poređenjem procesne i završne evaluacije uočava se pozitivna promjena u doživljaju grupnog procesa. Atmosfera u grupi procjenjivana je kao vrlo podržavajuća kod 40% učesnika u procesnoj evaluaciji, dok je u završnoj taj procenat iznosio 90,9%. Uočava se i porast udjela učesnika koji navode da im grupa pomaže da osvijeste i razumiju svoje emocije (sa 70% na 90,9%), kao i onih koji prepoznaju podršku grupe u susretanju sa bolnim sadržajima (sa 60% na 82%). U završnoj evaluaciji nijedan učesnik nije naveo da mu grupni rad nije značajan za razumijevanje emocija povezanih sa gubitkom, dok je u procesnoj evaluaciji takav odgovor zabilježio jedan učesnik.
Kvalitativna analiza
Podatke o tome ne koji način učesnici osjećaju i primjećuju lični napredak dobijeni su kroz prvo otvoreno pitanje. Dobijeni podaci ukazuju da svaki učesnik grupe primjećuje neke promjene i lični napredak u odnosu na početak grupnog procesa i na poslednjem susretu. Dobijeni odgovori se mogu svrstati u četiri kategorije.
- Promene u kontaktu sa sobom i svojim potrebama
Tri ispitanika navode da promjene osjećaju kada je riječ o odnosu prema sebi, odnosno, da su u boljem kontaktu sa svojim potrebama generalno (“Dajem sebi prostor da razmišljam o gubitku i još više cijenim ono što sam imala”). - Promjena odnosa prema gubitku i tugovanju
Najveći broj učensika navodi da promjene osjećaju u svom odnosu prema gubitku. Smatraju da su više u kontaktu sa neprijatnim emocijama i iskustvom (tuga i gubitak) kao i da lakše govore o svom iskustvu sa drugima.
”Suočila sam se sa gubitkom i naučila da tugujem”
“Razumjela sam da tuga i bol nemaju rok trajanja i da svako, na svoj nacin i u svom “tempu” procesuira i nosi se sa doživljenim gubitkom.”
3.Unapređivanje komunikacije i povezivanje sa drugima
“Više govorim o boli koju nosim. Želim da prenesem i moj osećaj drugima koji možda trpe i potiskuju tugu”
4.Specifične promjene
Dvoje ispitanika navodi vrlo specifične promjene, ali bez dodatnih razrada odgovora. Tačnije, navode da osjećaju da imaju više strpljenja i da efikasnije pronalaze rešenja za određene probleme. S obzirom na to da odgovori nisu razrađeni, nisu mogli da pripadnu nijednoj od prethodnih kategorija.
Drugo pitanje u kvalitativnom dijelu upitnika odnosilo se na to koliko njima bliske osobe primjećuju promene i o kojim promjenama je riječ. U okviru dobijenih odgovora moguće je izdvojiti tri kategorije: drugi primjećuju promjene, drugi ne primjećuju promjene i drugi ne znaju da sam uključen/a u proces. Kod ispitanika koji izvještavaju da drugi primjećuju promjene na nivou ponašanja i pojavljivanja u kontaktu izdvajaju se dvije podkategorije: Promjene u poztivnom smislu i promjene im se ne dopadaju. Kada je riječ o promjenama u pozitivnom kontekstu dvoje ispitanika ne razrađuje odgovore, dok ostali navode da drugi primjećuju bolje raspoloženje, viši nivo energizovanosti, pohvaljuju veći stepen posvećenosti sebi i promjene u načinu razmišljanja, uključujući i bolji kontakt sa bolnim temama kao što je tema gubitka.
”Da, bliske osobe primjećuju da sam se promijenila kroz proces suočavanja sa gubitkom. Postala sam emotivno otvorenija i iskrenija prema sebi i drugima. Iako i dalje prolazim kroz težak proces, kažu da bolje razumijem svoje emocije i da ih više ne potiskujem kao ranije.”
Sa druge strane tri ispitanika navode da bliske osobe primjećuju promjene koje im se ne dopadaju (povlačenje iz odnosa, “veća izolacija”, postavljanje jasnih granica). Drugoj kategoriji pripala su dva odgovora ispitanikakoji navode dadrugi ne primećuju nikakve promene kod ispitanika tokom trajanja grupnog procesa.
U poslednjoj kategoriji, dvoje ispitanika navodi da nisu bili spremni da sa bliskim osobama podijele da su dio iskustveno-terapijske grupe, te u skladu sa tim drugi ne komentarišu eventualne promjene.
Celokupni doživljaj u iskustveno-terapijskoj grupi je takođe ispitan kroz otvoreno pitanje. U ovom pitanju odgovori su raznovrsni, ali važno je naglasiti da svi ispitanici daju pozivitne odgovore, tačnije da je za njih ovo bilo jedno posebno iskustvo.
”Kao jedinstveno iskustvo gdje sam u podrzavajucoj atmosfeti sa punim povjerenjem ogolila svoju bit …”
Grupa je doživljena kao prostor podrške gdje su učesnici mogli da se pojave sa onim što zaista osjećaju. Osjećali su se podržano da govore o svom iskustvu gubitka (“Za mene je grupa postala potreba, izduvni ventil”) i da se kroz teška iskustva međusobno povežu. Za neke od učesnika grupa je bila prostor za lični razvoj i učenje. Učesnici su izvijestili da su se tokom iskustveno-grupnog procesa povezali sa osećanjem tuge (što se potvrdilo i u prvom pitanju ovog segmenta), ali i da su naučili da svoje iskustvo odvoje od tuđeg.
“Na početku nisam bila sigurna da mi sve ovo prija. Upijala sam priče i nije mi bilo baš okej. Kasnije, kada sam sa grupom podijelila svoju tugu osjetila sam olakšanje i dolazila sam spokojna.”
“Grupa je bila posržavajuća, empaticna i svako je mogao da doprinese u razumijevanju i pomoci sa dozivljajem i preživljanjem gubitaka sa kojima smo se suočavali.”
„Ova grupa mi je pomogla da zastanem i oslušnem sebe. Dobila sam priliku da osvijestim i izrazim emocije koje sam dugo potiskivala, kao i da osjetim da nisam sama u svojim iskustvima. Odlazim sa većim razumijevanjem sebe i osjećajem da sam napravila važan korak u svom ličnom razvoju.”
Neki od učesnika govore i o ambivalentnom iskustvu, tačnije opisuju proces kao emocionalno iscrpljujući, ali koristan. Ovo iskustvo potvrđeno je i kvantitaivnim dijelom istraživanja, u kom ispitanici navode da nakon grupnih sesija osećaju emocionalnu iscrpljenost, ali i dalje biraju da budu deo procesa. Terapijski gledano, kontakt sa tugom, neprijatnim osećajem gubitka zaista može biti emocionalno iscrpljujući, ali i lekovit u isto vreme.
Kada je riječ o aktivnostima i temama koje su bile obuhvaćene grupnim procesom izdvajaju se tri kategorije. Tri ispitanika navode da im je cjelokupno iskustvo bilo korisno
“Sve o čemu smo govorili je na neki način bilo korisno, ne samo tema gubitka, već i druge životne teme kojima smo se bavili”.
U drugoj kategoriji uvršteni su odgovori koji govore o ključnim benefitima grupnog psihoterapijskog procesa (učenje iz tuđeg iskustva, pojavljivanje sa teškom istinom koje donosi olakšanje, dijeljenje iskustva sa grupom). Trećoj kategoriji pripali su odgovori koji se odnose na primjenu tehnika i eksperimenata u psihoterapijskom radu, koje su ispitanici doživjeli kao interaktivne vježbe koje za cilj imaju proradu iskustva.
Osim navođenja korisnih iskustava tokom psihoterapijskog procesa, sa ispitanicima je komunicirano i ono što za njih nije bilo korisno ili je na bilo koji način bilo suvišno tokom sesija. U ovom kontekstu javljaju se dva tipa odgovora, dok dva ispitanika uopšte nisu odgovorila na ovo pitanje. U prvoj kategoriji, u kojoj se bilježi najveći broj odgovora (7) ispitanici navode da im je sve bilo korisno(„Bilo je obuhvaćeno sve sve što me je zanimalo i sve je bilo više nego korisno.“). U drugoj kategoriji biljleže se dva odgovora i tiču se tehnika (eksperimenata) koji su korišćeni u radu. Oni navode da se nisu osjećali prijatno i da im određeni načini rada nisu prijali. Iz perspektive psihoterapeuta, ovi navodi su očekivani s obzirom da su učesnici pokazivali određenu vrstu negodovanja i jasno komunicirali svoj stav o datim eksperimentima i tokom samog procesa. Važno je osvrnuti se i na to, da je očekivano da neće svaki pristup odgovarati svakom učesniku grupe.
Kada je riječ o dodatnim komentarima, većina učesnika (7) izražava zahvalnost (“Imam ogromnu zahvalnost prema članovima grupe i vama troma kao terapeutima”) što su imali priliku da budu deo ovog procesa. Dvoje ispitanika ne daje dodatne komentare, dok se preostali odgovori odnose uglavnom na tehničke aspekte (trajanje grupe i broj članova grupe). Naime jedan ispitanik navodi da je često imao osjećaj da je u grupi preveliki broj ljudi, kao i da u skladu sa tim nije bilo dovoljno prostora za sve članove, kao ni dovoljno vremena. Takođe se navodi i da bi u narednim grupama bilo korisno da se “povučeni učenici” više uključuju. Iz perspektive psihoterapeuta, važno je pratiti proces i uvažiti potrebu učesnika koliko žele da se uključe.
Analiza riječi
Na kraju svakog susreta, prisutni učesnici i psihoterapeuti su navodili riječ sa kojom žele da završe susret; šta je ono sa čim odlaze nakon susreta. Prema prikazanoj slici, što je u skladu i sa prethodno prikazanim podacima, grupne sesije su podsticale učesnike da dođu u kontakt sa bolnim sadržajem, tugom, zbunjenošću, ali su isto odlazili sa osjećajenm olakšanja, zahvalnosti i ljubavi.
Rezultati sa testa emocija
Rezultati indikatora sa Plučik indeks emocija, pokazuju efekat grupne terapijske intervencije kod učesnika koji se nalaze u različitim fazama procesa žalovanja. Direktnim poređenjem početnog stanja I yavršne evaluacije, uočavaju se tri dominantna terapijska trenda. Prvi je pad indikatora očajanja, osjećanja depresivnosti i ublažavanje distresa kroz rezultate na indikatorima Lišenosti, Zaštite i njihovoj kombinaciji. Drugi trend koji se uočava, na osnovu podataka dobijenih deskriptivnom statistikom, odnosi se na otvaranje prema spoljašnjoj sredini I socijalna integracija kroz povećanje bliskosti i povezivanja, na šta nam ukazuju rezultati na dimenzijama Reprodukcija, Orijentacija i Inkorporacija. I treći trend na koji ukazuju promjene na dimenzijama Agresivnost, Odbacivanje I Istraživanje, odnosi se na stabilizaciju ponašanja i unutrašnjih konflikata.
I trend
Rezultati na dimenziji Lišenost (Lis1 = 66.60 → Li25 = 48.00), što nam ukazuje na pad prosječne vrijednosti za skoro 19 poena. Početna visoka vrijednost na ovoj dimenziji odslikavala je dubok osjećaj praznine, besmisla, potištenosti, depresivnosti, besperspektivnosti, kao i socijalne depriviranosti. Pad na skor od 48 na ovoj dimenziji, ukazuje da je na grupnom nivou, na kraju programa, došlo do prorađivanja aktelnog očajanja i postepen izlazak iz početnih, intenzivnih faza žalovanja.
Na dimenziji Zaštita, (Za1 = 64.10 → Za25 = 54.00) prosječni rezultati retestiranja, ukazuju da je na nivou grupe došlo do smanjenja osjećanja opreznosti, straha i anksioznosti. Smanjenje ove vrijednosti govori o slabljenju intrapsihičke tenzije i odbrambenog mehanizma somatizacije, što znači da su učesnici razvili veći osjećaj bazične sigurnosti.
Kombinacija koja ukazuje na stanje aktuelnog očajanja (Zaštita + Lišenost) pokazuje da su obje komponente u padu, kumulativni indeks aktuelnog očajanja je na kraju programa vidno umanjen, što je primarni indikator uspješnosti ove vrste psihoterapijske podrške.
II trend
Iz Tabele 1, primjećuje se izrazit porast rezultata na dimenziji Reprodukcija (Rep1 = 60.40 → Rep25 = 76.30), što ukazuje na promjene na nivou otvorenost ka sredini, društvenosti i srdačnosti. Učesnici se pomjeraju iz pozicije povučenosti i zatvorenosti (izazvane gubitkom) ka ponovnom otvaranju za socijalne kontakte i građenju bliskosti.
Orijentacija (Ori1 = 35.90 → Ori25 = 52.50) bilježi rast za preko 16 jedinica što ukazuje na značajno veću otvorenost prema sredini i novim životnim iskustvima, signalizirajući da su učesnici na nivou grupe prešli iz faze retroaktivne „post festum“ obrade samog gubitka u fazu bivanja i eksperimentisanja u sadašnjem trenutku.
Porast emocionalne topline i povjerenja u druge ljude, svjedoči rezultat na dimenziji Inkorporacija (Ink1 = 57.20 → Ink25 = 66.60). Ovo direktno potvrđuje kvalitativne navode učesnika da im je grupa pružila osjećaj zajedništva i da „nisu sami“.
III trend
Rezultat retestiranja na dimenziji Agresivnost (Agr1 = 38.80 → Agr25 = 32.10), ukazuje na slabljenje unutrašnjeg otpora i potencijalno centripetalno okretanje agesivnog impulsa u pravcu autodestrukcije.
Odbacivanje (Odb1 = 40.80 → Odb25 = 43.90) ostaje stabilno sa minimalnim i statistički zanemarljivim pomakom, što govori da pasivna agresivnost, sarkastičnost, kriticizam i osjećanje prezira, nisu bili dominantni mehanizmi kroz koje se grupa manifestovala tokom programa.
Rezultat retestiranja po dimenyiji Istraživanje (Istr1 = 69.60 → Istr25 = 64.50) bilježi blagi pad što bi moglo sugerisati na popuštanje krute samokontrole, opsesivne organizovanosti i mentalne rigidnosti koja je na početku mogla služiti kao odbrambeni mehanizam (racionalizacija, intelektualizacija) od bolnih osjećanja u veyi sa gubitkom. Na kraju programa, na nivou grupe, struktura iskustva postaje fleksibilnija.
Kako bismo ispitali statističku značajnost dobijenih promjena , na početku i na 25. susretu, koristili smo neparametrijsku metodu, usled veličine uzorka i pretpostavke o neravnomjernoj distribuciji. Kao metodu smo odabrali Wilcoxon-test rangova za povezane uzorke. U narednoj tabeli su prikazane statističke značajosti koje su dobijene nakon terapijskog grupnog tretmana.
Rezultati testa značajnosti ukazuju na postojanje dvije statistički značajne promjene. Utvrđen je statistički značajan pad na dimenziji Lišenost (Z = -2.091, p = .037), kao i statistički značajan porast na dimenziji Orijentacija (Z = -2.040, p = .041). Ovi nalazi sugerišu da je tokom terapijskog procesa došlo do stabilizacije učesnika na nivou grupe, kroz smanjenje doživljaja praznine, depresivnosti, besmisla i besperspektivnosti, uz istovremeno jačanje posezanja za sredinom, novim iskustvom i sveukupno orijentaciji ka spolja. Na ostalim analiziranim dimenzijama nisu utvrđene statistički značajne razlike (p > .05), dok dimenzija Reprodukcija pokazuje blagi trend promjene koji doseže granični nivo statističke značajnosti (Z = -1.680, p = .093), što zajedno gledano odgovara promjeni koja ukazuje na porast ka relacionom funkcionisanju i socijalnoj otvorenosti.
Zaključak
Kvalitativna i kvantitativna analiza rezultata efikasnosti programa „Šta kažeš poslije zbogom“, nakon 25 grupnih susreta, pokazuje značajan doprinos grupnog terapijskog iskustva u procesu žalovanja usled gubitka.
Smrt roditelja, djeteta, supružnika, razvod ili rastanak od voljene osobe često rezultira povlačenjem u odnosu na sredinu, ali i zaustavljanje unutrašnjeg kontakta kroz poricanje svojih potreba, ličnih iskustava, osjećanja, tjelesnih zbivanja. Tokom 25 susreta, učesnici su imali priliku da se postepeno pojavljuju sa svojim neizraženim iskustvima i da „daju glas“ sopstvenim osjećanjima, mislima i interpretacijama koje nisu imale prostora u svakodnevnom životu da budu viđeni i u podržavajućem kontekstu utkani u relaciju sa drugim. Kao voditelji programa, podržavali smo i ohrabrivali učesnike na kazivanje lične istine, a u skladu sa organizacijom ličnosti i aktuelnom fazom žalovanja. To kazivanje istine, nije se odnosilo samo na donošenje činjenica o gubitku u relacioni kontekst, već izražavanje sopstvenog unutrašnjeg iskustva, koje je nekad uključivalo prevođenje afekata i fizioloških stanja u riječi i iskreno izražavanje onoga što je u odnosu sa odsustvom prisustva drugog bilo dragocjeno ili nikad izrečeno.
Dobijeni empirijski nalazi sa retestiranja, a nakon završetka programa, direktno daju potvrdu da terapijske intervencije i obezbjeđivanje sigurnog i empatičnog konteksta u kom je moguće dvostruko relaciono pojavljivanje i sa svojim bolnim iskustvima, ali i sa drugima, koji mogu to iskustvo da čuju i metabolišu, djeluju ljekovito na bolna osjećanja potištenosti, depresivnosti, dožvljaja praznine i besmisla (Lišenost Z = -2.091, p = .037). Ovaj proces olakšanja u fazama žalovanja, neraskidivo je povezan sa drugim ključnim nalazom ovog istraživanja, statistički značajnim rastom na dimenziji Orijentacija (Z = -2.040, p = .041). Terapijska podrška u žalovanju inicirala je obnavljanje kapaciteta za puni unutrašnji i interpersonalni kontakt, odnosno razvijanje sposobnosti da se kaže autentično „zdravo“ prije nego što se izgovori iskreno „zbogom“. Značajan skok na dimenziji Orijentacija na apliciranom testu na 25. susretu, svjedoči o tome da su učesnici, zahvaljujući terapijskim intervencijama, preusmjerili emocionalnu energiju sa hroničnog unutrašnjeg otpora i retrofleksije na svjesnost o trenutku ovdje i sada i kontakt sa sredinom. Učesnici su postali kognitivno i afektivno usmjereniji, prisutniji u svom iskustvu i sposobniji za autentičan kontakt sa novinom u okruženju. Konačno, dobijena emirijska potvrda grupnog terapijskog tretmana, kroz rezultat na dimenziji Reprodukcija koja nije dostigla formalni prag statističke značajnosti (p = .093), ali sa jasnim trendom rasta sa srednje do velikim intenzitetom efekta, ukazuje na otvaranje ka novim adaptivnim obrascima orijentisanim na posezanje i povezivanje sa sredinom i drugima.
Za kraj, i tokom ove druge godine zaredom, učesnici su kroz program „Šta kažeš poslije zbogom“ dobili značajan oslonac u procesu suočavanja sa gubitkom, koji im je omogućio istinit izraz svim unutrašnjim osjećanjima, mislima i sjećanjima. Grupno terapijsko iskustvo ilustrovalo je važnost izražavanja emocija, pridavanje značenja i smisla bolnom iskustvu, kroz bivanje u podržavajućem relacionom kontekstu. Kao voditelji programa, ostajemo zahvalni svim učesnicima grupe, koji su nam dali povjerenje da u periodu od pola godine, opipavamo prostor njihovog bola, ali i koji su nas naučili da je terapijski fokus samo na ljutnji i ogorčenosti prema situaciji, okolnostima ili samoj osobi koja više nije fizički prisutna, nedovoljno da bi se pokrenuo proces tugovanja. Naučili su nas da je neophodno uspostaviti terapijsku ravnotežu između emocionalnih polariteta, kao što su nepriznati bijes, ogorčenost i gorčina na jednoj strani, i neostvareni snovi, dragocjena iskustva, zahvalnost, neizražena naklonost i uspomene pune ljubavi, na drugoj.
Naročitu zahvalnost dugujemo fondaciji Qbik, čije je pokroviteljstvo i prepoznavanje važnosti mentalnog zdravlja omogućilo da ovaj program živi i raste drugu godinu za redom. Bez njihove spremnosti da pruže kontinuitet podršci u iskustvu gubitka, mnoga neizrečena iskustva bi ostala zarobljena u tišini, a ovaj transformativni proces ne bi dobio priliku da se zaokruži na ovako dubok i smislen način.
Tim Razvojnog centra Integra
Ljubica Aničić
Dragana Živković
Marko Minić
